Geri dönmek mümkün mü?
Tersine göç olgusu hem geri dönen hem de dönülen mekânda yaşayanlar açısından çok farklı sosyolojik, ekonomik ve psikolojik sonuçlar barındırır. Geri dönüş nedenleri ve sonuçları birbiriyle oldukça bağlantılıdır. Ekonomik sebeplerle daha iyi bir gelir ve yaşam şartları için gidilen şehirlerde yoğunlaşan finansal kriz ve bunun sonucunda ortaya çıkan işsizlik, şehir yaşamına uyumsuzluk, kişilerin daha evvel göç ettikleri kırsal alanlara yeniden yönelmelerine yol açabilmektedir. Bu süreç basitçe emeklilik sonrası bir dönüş şeklinde de gelişebilir. Kişinin güçlü aile bağları, memleket özlemi ve kültürel açlık geri dönüş kararı alınmasında oldukça önemli rol oynar. İlk hareket noktası ile bağların kopmaması için yapılan evlilikler de köye dönüş kararını desteklemek için atılmış bir gelecek adımı şeklinde tezahür edebilir.
Geri dönen kişi daha önceleri döneceği mekânı sürekli ziyaret ederek aslında geri döndüğü zamanda yaşayacağı adaptasyon sorunlarını en aza indirmeyi hedefler. Dönmeden önce para biriktirmek, yatırım yapmak ve aile ile ilişkileri devam ettirmek gibi hedefe yönelik eylemler kurgulanır. Kendilerini her zaman terk ettikleri mekânla özdeşleştirmeleri ve bu duyguyu kaybetmemeleri, geri dönme kararını etkiler. Bu bağlamda hemşehrilik ve akrabalık, önemli olgular olarak karşımıza çıkmaktadır.
Calea bu noktada üçlü sınıflama yapar: Birinci sınıf, geri dönüş konusunda ısrarcı olanlardır. Göç etmeden önce bile geri döneceklerine emindirler. Buradaki amaç, finansal olarak hedeflerin bir an önce tutturulması ve geriye döndüklerinde güçlü bir konumda olmaktır. İkincisi emeklilerdir. Bunlardan geri dönmeye karar verenler belirli bir çalışma hayatından sonra geri dönüp toprak sahibi olurlar ve yaşlılık dönemlerini evlerinde geçirmek isterler. Bu iki modelde birey, kentte edindiği maddi birikimi, emeklilik haklarını veya kurumsal tecrübeyi yanına alarak köyüne döner ve orada “başarılı olmuş kentli” imajını inşa eder. Üçüncüsü ise yeni hedeflerin oluşmasıyla geri dönenlerdir. Bu kesim, göçe karar verirken oluşan durumların ortadan kalkması ve eksik olan sosyoekonomik ortamın oluşmasıyla geri dönmeye karar veren dinamik kesimi temsil eder.
Distopya çağında kırsala sığınmak
Tersine göçün geleneksel motivasyonları olan emeklilik, memleket hasreti veya sosyoekonomik beklentilere, hiç başka derdimiz yokmuş gibi, son yıllarda küresel ve ulusal ölçekte beliren kitlesel kaygılar da eklenmiştir. Pandemi, beklenen büyük Marmara depremi, küresel gıda krizleri ve iklim değişikliğinin getirdiği kuraklık ile aşırı hava olayları, kentin kırılganlığını gözler önüne sermiştir. Günümüz kent insanı için kırsal alan ve orada inşa edilen mütevazı yahut gösterişli bir ev, artık sadece romantik bir nostaljinin veya statü gösterisinin simgesinden ziyade “büyük kriz anlarında sığınılacak bir B planı” hâline de gelmektedir. Kalabalıklardan uzaklaşma ve daha hijyenik özgürlük alanı arayışı öne çıkarken deprem korkusu, güvenli zemin ve yatay mimari arayışını tetiklemektedir.
Acil bir durumda kaçılacak bir “B planı” olarak görülen köy, orada sürekli yaşayan yerel halk nezdinde geçici ve araçsal bir ilişki olarak algılanır. Kentlinin krize odaklı bu hamlesi, kırsal soylulaştırma ve sosyo-mekânsal mesafe derinleştikçe yerel toplulukla dayanışmayı zorlaştırır. Dayanışma ağlarından ve geleneksel imece kültüründen muaf tutulan bir “sığınak-ev”, gerçek bir kriz anında sahibine beklediği sosyal güvenliği sunamayabilir.
Pandemi, deprem ve iklim krizi gibi tehditler karşısında köye ev yaptırmak, bireysel ölçekte psikolojik bir rahatlama ve güvenlik hissi sunması açısından makul bir nedene dayanıyor görünebilir. Ancak bu karar, kentsel rasyonaliteyi ve betonlaşmayı kırsala taşıyarak bizzat kaçılmak istenen riskleri taşraya transfer etmekte ve kırsalın özgün dokusunu tüketmektedir. Gerçekçi bir “B planı”, sadece kentin betonundan kaçıp kırsalda yeni bir beton inşa etmek değildir; toprağın, suyun, yerel mimarinin ve toplumsal dayanışmanın sürdürülebilirliğini koruyacak bir yaşam pratikler bütünü geliştirmekle mümkündür.
Gerçekte ne inşa ediyorlar?
Memlekete dönüş çoğu zaman yeni bir evle görünür hâle gelir. Beton dökülür, tuğlalar üst üste dizilir, çatı göğe uzanır fakat bu basit bir inşaat değildir. Yazının temel sorusu da burada ortaya çıkar: Memlekete dönenler tam olarak ne inşa ederler? Sadece bir ev mi? Yoksa insanın kendine açıklamak ve olumlamak istediği mücadelenin bir gösterisi mi? Kanaatimce o yeni evle birlikte özlem, başarı, aidiyet ve kimlik de yeniden örülmekte, hikâyeye yeni bir başlık eklenmektedir.
Peki neden ev? Nedenleri farklı olduğu için geriye dönüşün etkileri de farklılıklar gösterir. Temel etkileri ekonomik ve sosyal olarak ayırabiliriz. King’e göre geriye dönenler, edindikleri becerilerle döndükleri mekânda yenilik öncüleri olarak görülebilirler. Yeni bir ev, kentte edinilen sosyal alışkanlıkların tezahürü, vesaire. Geri dönenlerin gittikleri yerde edindikleri tasarrufları nasıl değerlendirecekleri de önemli bir konudur. Dönenlerden birçoğu genellikle birikimlerini kendileri için harcamayı tercih eder. Eve yönelik harcamalar en çok görülen harcama tipidir. Geri dönenin yaptırdığı ev, onun “görünmeyen” göç tarihindeki başarısını, emeğini ve kimliğini topluma görünür kılma aracıdır.
Onlara yaşam alanı oluşturmak amacıyla inşa edilen bu evler, bir barınma alanı olmanın yanında kentsel başarının kırsal mekânda somutlaşmış bir “ayrışma ve statü” sembolüdür. Bu geri dönüş projeleri; bireyin modernite, doğa ve toplumla ilişkisini yeniden yapılandırdığı “öz-gerçekleştirme projeleri” olarak okunmalıdır. Geri dönenlerin büyük şehirlere olan bağlarını tamamen koparmayıp, kentsel konforu kırsala taşıma arzusu “estetize edilmiş” mekânların inşasını tetikler. Burada yıllardır yapılan birikimin “mekânsal temsilini” görürüz. Dolayısıyla dönüş yapan göçmenlerin memleketlerinde inşa ettikleri bu evler, yalnızca betondan ibaret yapılar değildir; her bir katı, penceresi ve bahçesi göç coğrafyasındaki travmaların, statü arayışının ve kimlik sıkışmasının taşa dökülmüş hâlidir.
Göç edenler genelde gittikleri yerde daha düşük bir sosyal statüyle yaşama başlarlar. Ancak memlekete döndüklerinde yaptırdıkları devasa, çok katlı veya farklı mimarili evler aracılığıyla bu hikâyeyi nasıl tersine çevirdiklerini göstermek isterler ve elde ettikleri ekonomik sermayeyi “sembolik sermayeye (saygınlık ve statü)” dönüştürürler. Bu evler, köydeki veya kasabadaki geleneksel habitusa bir meydan okumadır ve bu durum bir prestij gösterisine dönüşür. “Gösterişçi tüketim” kavramının bize anlattığı gibi yapılan evler ya da dönünce kurulan yaşam biçimi temel ihtiyaçları karşılamaktan ziyade psikolojik tatmin ve toplumsal hiyerarşide yükselme amacını taşır.
Özellikle yurt dışından dönen göçmenler veya emekliler, kentte edindikleri maddi birikimi tarım arazisi satın almak, modern konutlar inşa etmek gibi üretken olmayan alanlara aktarırlar. Bu durum, kişinin doğduğu topraklarda “yeniden kök salma” arzusunun maddi bir kanıtıdır. Ama kök salarken kentli mekânda elde ettikleri yaşamsal alışkanlıkları da bırakmak istemezler ki bu “kırsal soylulaştırma” demektir. Kentli orta sınıfın gelişiyle birlikte kırsal peyzaj hızla değişir. Popüler kıyı ve doğa beldelerinin “şehirleştirilmesi”, yani kentsel tüketim alışkanlıklarının ve estetiğinin köye taşınması, buraların özgün dokusunu kaybetmesine yol açar.
Kırsal soylulaştırma süreci, yerel halk ile yeni gelenler arasında sosyo-mekânsal bir mesafe yaratır. Yapılan evler ne tamamen buralıdır ne de tamamen oralıdır. Söz gelimi dışı tamamen Alman mimarisi (dik çatı, panjurlar) olan bir evin içinde şark köşesinin bulunması, göçmenin “melez kimliğinin” mekânsal dışavurumudur. Çocukluğunun geçtiği ama artık var olmayan o “eski huzurlu memleket” beklentisini modern şekliyle, ev yaptırarak restore etmeye çalışır. Ama şunu anlamakta fayda var: Eski memleketin insan ruhuna iyi gelen, özlem dolu naifliği ve o dönemin sosyoekonomik yaşam biçimi artık günümüzde yoktur. İnsanın kendisi de değişmiştir ve bu açıdan eskiye özlem duyarken değişime ayak uyduramamak sosyal sermayenin yeniden inşa sürecinde de sıkıntılar yaratmaktadır.
Yerel halk ve geri dönenler arasındaki örtük gerilim, evlerin mimarisi üzerinden okunabilir. Bu evler yerel halk tarafından genellikle “görgüsüzlük”, “rüküşlük” veya “yabancılaşma” olarak eleştirilir. Ev, göçmeni hem memleketine bağlayan bir köprü hem de onun artık “buralı olmadığını” gösteren bir sınır çizgisi olur. İlk hareket noktasında yaşayanların sayısı arttıkça, yeni barınma mekânlarına olan ihtiyaç artar. Bu da çirkin yapılaşma sürecini hızlandırır. Aileler büyük ve geleneksel bir konakta hep beraber barınmak yerine çok katlı, betonarme yapılarda “her kardeşe bir ev” şeklinde ayrışarak yaşamayı tercih eder.
Geleneksel Doğu Karadeniz evi; taş, ahşap ve göz dolgu teknikleriyle doğayla uyumlu, nefes alan ve mütevazı bir yapıya sahiptir. Ancak geri dönen göçmen için eski ahşap ev “yoksulluğu, geri kalmışlığı ve geçmişin mahrumiyetini” simgeler. Bu yüzden göçmen; gelenekseli restore etmek yerine yıkmayı ya da yanına çok katlı, parlak dış cepheli, kolonlu ve kentsel estetiği yansıtan betonarme binalar dikmeyi tercih eder. Bu durum, taşrada modern olabilmenin yegâne yolunun betonlaşma olduğu yanılgısından beslenir. Dikilen her yeni kat sanki ayrı birer başarıyı yansıtır.
Bunun yanında, inşa edilen modern evlerin önemli bir kısmı çay ve fındık gibi verimli tarım arazileri üzerine kurulur. Bu durum, kırsalın üretim odaklı yapısını bozarak mekânı salt bir “ikamet ve dinlenme alanı” haline getirir. Özellikle çok katlı şehir binası gibi yapılar, tarımsal sürekliliği tehdit eden bir mekânsal tüketim biçimine dönüşmüştür.
Farklılaşma sadece mimari açıdan olmuyor
Geri dönüş ve başarı anlatısı, köyün geleneksel sosyal dokusunda derin çatlaklar oluşturur. Bu durum, yeni köylüler ile yerli halk arasında bir sosyokültürel polarizasyona neden olur. Çünkü, yeni gelen kentli-göçmenler (yeni tarımsal burjuvazi), genellikle kendilerini “ekoloji idarecisi” olarak tanımlarken, konvansiyonel tarım yapan yerli halkı cahil veya hoyratça davranmakla yaftalamaktadır. Üretim biçimi (organik/doğal tarım) burada bir kimlik imi olarak kullanılmakta ve iki grup arasındaki sosyal uçurumu derinleştirmektedir.
Geri dönenlerin köy yaşamında karşılaştığı en büyük hayal kırıklığıysa, sosyal ilişkilerdeki zayıflık ve ortak hareket etme duygusundaki azalmadır. Kentten getirilen bireyci başarı anlayışı, köyün geleneksel imece kültürünü ve ortak sorunlara duyarlılık anlayışını aşındırır.
Başarmış olarak dönen kardeşin varlığı ve modern ev yaptırma arzusu, aile içinde toprak paylaşımı krizlerini tetikler. Özellikle resmî kadastro süreçleri, kardeşler arasında yıllarca süren küskünlüklere ve hukuki davalara yol açar. Bu süreçte geleneksel paylaşım modelleri (örneğin mülkün sadece erkek kardeşler arasında bölünmesi) ile modern hukuk sistemi arasındaki çelişki belirginleşir.
Geri dönenler, köye tam anlamıyla entegre olmak yerine kendilerine benzer “kentli göçmenlerle” yakın yaşamayı tercih etmektedir. Bu “küçük bir kent yaratma” arzusu, onları yerel halkın dindarlık, toplumsal cinsiyet rolleri ve siyasi duruşu gibi konularda çatışmaya itebilir. Nihayetinde köy, herkesin birbirini tanıdığı bir mekân olmaktan çıkıp, birbirine kırgın mukimlerin yaşadığı bir yere dönüşme riski taşır.
Bungalov turizmi
Sosyal gelişmişlik düzeyinin artması, yeni iş olanaklarının ortaya çıkması, kültürel çeşitliliğin oluşması gibi nedenler, geri dönmek isteyenlerin karar vermesini ve uyumunu kolaylaştıracak etmenlerdir. Bu konuda Doğu Karadeniz bölgesinde sayıları hızla artan Bungalov veya Butik Otel Turizm girişimciliğini örnek olarak verebiliriz.
Zira son yıllara kadar en yüksek göç veren illerden biri olan Rize’nin artık 17-18. sıralara düşmesi bize şunu göstermektedir: Kırsal artık salt bir mahrumiyet bölgesi olmaktan çıkmakta, bir refah alanı olarak yeniden kurgulanmaktadır. Kırsal alanlarda “butik kırsal turizm” ve “agro-turizm” gibi yeni girişimci modellerinin arttığını gözlemliyoruz. Doğu Karadeniz’de yükselen bungalov turizmi, köye dönen “başarmış” göçmenin sadece yaşamakla kalmayıp kentsel sermayesini kırsalın estetiğiyle birleştirerek bir işletmeci (yeni tarımsal burjuvazi) kimliğine bürünmesini sağlar.
Doğu Karadeniz’in Fırtına, Solaklı, İkizdere vadilerinde yerel topografyaya tamamen aykırı, İskandinav tarzı dik çatılı (A-frame) bungalovlar yükselmektedir. Yerel malzeme olan kestane ahşabı yerine ithal çam veya kompozit malzemeler kullanılmakta, Karadeniz’in kendine has mimari peyzajı, küresel bir kentsel kaçış estetiği altında ezilmektedir.
Geleneksel olarak yaylalar ve köy meraları ortak kullanım alanlarıdır; buralarda herkesin hayvanı otlar, herkes serbestçe yürür. Ancak bungalov işletmeleri ve lüks villalar, etraflarını çitlerle, tellerle kapatarak bu ortak alanları kamusal kullanıma kapatmaktadır. Bu husus, yerel halk ile işletmeciler arasında “ortak varlıkların gaspı” üzerinden ciddi hukuki ve fiziki çatışmalara yol açmaktadır.
Tarımsal üretimden kopan ve arazisini bungalovculara kiralayan ya da kendisi bu işe giren köylü, bir süre sonra kendi toprağında yabancılaşır. Köyün kahvehaneler, pınarlar ve benzeri kamusal alanları turistlerin rekreasyon alanına dönüşürken yerel halk bu alanlarda ancak temizlikçi, aşçı, vale gibi hizmet sektörü çalışanı olarak var olabilmektedir. Bu durum, örtük bir sömürgecilik ilişkisini ve kültürel kimlik kaybını beraberinde getirir.
Sonuç
Şehirden köye dönüş hem bir kurtuluş hikâyesi hem de kırsalın mekânsal dönüşümünün temel aktörüdür. Bu süreç, bir taraftan bireyin refahını artırıp mekânı dönüştürür, diğer taraftan sosyolojik çıktılarla birlikte çevresel boyuta sahip problemler doğurur. Tarım arazilerinin kaybı ve kırsal dokunun bozulması risklerini de beraberinde getirir.
Gelecekte bu geri dönüşlerin sürdürülebilir olması için sadece ev yapmaya değil bölgesel tarım ve kalkınma politikalarına, kooperatifleşmeye ve kırsalın özgün dokusunu koruyan bir planlamaya ihtiyaç vardır. Köye dönen başarmış göçmen, ancak köyün doğasını ve sosyal yapısını koruma farkındalığı içerisinde hareket etmelidir. Tabii “Bu farkındalık nasıl sağlanır?” sorusunu cevaplamak oldukça zordur.
Doğu Karadeniz özelinde incelenen kentten kırsala yönelim ve beraberinde gelen mimari dönüşüm, mahza mekânsal yer değiştirme olmanın ötesinde; göçmenin kentsel başarı ve modernlik illüzyonunu taşrada sergileme arzusunun somut göstergesidir. Bu dönüşümün girişimcilik ayağını da sayıları hızla artan bungalov tarzında inşa edilen butik otel turizm işletmeleri oluşturur. Gösterişçi tüketim üzerinden okunabilecek bu prestij mimarisi ve kontrolsüz yapılaşma pratikleri, ne yazık ki üzerine kurulduğu yerel kültürü, peyzajı ve hassas ekosistemleri hızla tüketmektedir. Göçmenin köye başarmış bir birey olarak dönme motivasyonu, o başarıyı borçlu olduğu kentsel rasyonaliteyi ve betonlaşma pratiğini köye dayatarak bizzat geri dönmek istediği otantik ve korunaklı sığınağı tahrip etmesiyle sonuçlanan derin bir sosyolojik paradoks barındırır.
Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.